Ǵumyrymnyń eleýli bóligin pedagogıka salasyna arnaǵandyqtan keshegi keńestik bilim berý júıesi men búgingi bilim naryǵynyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty ańǵarmaý múmkin emes. Biz oqyǵan bilim modeli bazalyq, klassıkalyq úlgige kelse, qazirgi jas býyn, óskeleń urpaq mobıldi, bir shylbyry jahandyq júıege jalǵanǵan jańa bilimmen qarýlanyp jatyr deýge bolady.
Álbette, jańa istiń bastaýy kem-ketiksiz bolmaıdy. Biraq túpki nátıje oń bolaryna kóńil bek senedi. Jaqsy-aq. Keleshegimizdiń kemel bilimge baǵyt alýy barshamyzdy qýantady. Bul – babalar joly. Ál-Farabı danyshpan árkez dúnıeni kezip, álem kitaphanasynan sýsyndady emes pe?! Mine, sol bilim izdeýdegi násip búgingi býynǵa buıyrǵan eken.
Árıne, bul jolda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bilimi saltanat qurǵan memleket bolýdyń bar negizin qalady deýge bolady. Bilim berý salasynda jas urpaqtyń jan-jaqty tańdaýy kóp. Qazaqstan sııaqty elder neken-saıaq. Bizde balabaqshadan bastap orta mektepte, keıin joǵary oqý ornynda da qandaı bilim oshaǵynda tálim-tárbıe alamyn deseńiz, bárine de orasan múmkindik berilgen. Elbasynyń qamqorlyǵymen «Bolashaq» baǵdarlamasynyń ózi on myńdaǵan shákirtti qoǵamymyzdyń damýyna atsalysýǵa úkilep qosyp otyr. Zııatkerlik mektepter men Nazarbaev Ýnıversıteti buryn shet memleketterden kóretin bilim berý modelderin elimizge keńinen engize bastaýymen erekshelenedi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda da bilim salasyna, ásirese muǵalim mártebesine kóp kóńil bólingenin qýana qabyldadym. Bul kópten beri kóterilip kele jatqan másele-tin. О́ıtkeni muǵalim eńbekaqysynyń azdyǵy bul salaǵa bilikti mamandardyń kelýin shektep otyrdy emes pe? Bul barshaǵa belgili jaıt. Elbasy osy oraıda jyl basynan bastap 30 paıyzǵa kóteriletin muǵalim eńbekaqysyna qosymsha muǵalim biliktiligin eksheýdi tapsyryp otyr. Iаǵnı, jańa kategorııalyq kestege sáıkes, muǵalimder ulttyq biliktilik testinen ótedi. Osy arqyly, ıaǵnı biliktiliginiń rastalýyna baılanysty olardyń eńbekaqysy 50 paıyzǵa deıin óspek. Bul Prezıdent aıtqandaı, muǵalim qaýymyn udaıy ózin-ózi jetildirýge yntalandyratyn birden-bir tetik. Shyn máninde, búgingi ýaqyt – ózgerister ýaqyty. Bilim salasynyń qyzmetkerleri de kez kelgen synaqqa, ózgeriske ázir bolýy, sergek júrýi qoǵamdy alǵa jyljytatyn faktordyń biri bolsa kerek degen oıdamyz.
Otbasynda qalyptasqan tárbıeni odan ári jalǵastyratyn – qazaq mektebi. Qazaq mektebindegi tárbıe besiginiń tili – ana tili. «Ana sútiniń ýyzyna jaryp óspegen balanyń densaýlyǵynda bir kemshilik bolady» deıdi dárigerler. Sol sııaqty ana tiliniń ýyzyna jarymaı ósken balada da kóp kemshilik bolady. Ana tili – adamnyń erkin sóıleýine jol ashady. Ana tilin meńgermegen bala qazaqtildi ortada óz oıyn ashyq aıta almaıdy. О́z pikirin aıtýdan qashady. Bul psıhologııa ǵylymynda «daǵdarys» dep atalady. Búgingi tańda teledıdar deısiz be, ınternet deısiz be, tehnıkanyń túr-túri damyǵan ýaqytta ata-ana men balanyń syrlasýy, ananyń qyzymen, ákeniń ulymen sóılesýi, tipti adam men adamnyń áńgimelesýi azaıyp bara jatyr. Bul jaqsy úrdis emes. Otbasynda ata-ana balasymen mindetti túrde sóılesip, syrlasyp turýy kerek. Osyny ata-analar basty nazarǵa alsa eken degen oı mazalaıdy. Al bilim men tárbıeniń qaınar kózi – ár balanyń týǵan jerinde, otbasynda, ana tilinde ekeni anyq. Sondyqtan bıylǵy Joldaýda aıtylǵandaı, bilim berý isinde ózimizdiń ozyq júıemizdi qurýdy jedeldetýdiń ózekti ekeni anyq.
Qazir orta bilim berý salasynda jańartylǵan mazmunǵa kóshý úderisi júrgizilýde. Bul úrdis 2021 jyly aıaqtalmaq. Osy ýaqytta biz qoǵamda aıtylyp kele jatqan oqýlyqtar men oqytýdaǵy olqylyqtardan arylyp, jańa zamanaýı bilim júıesine negizdelgen ári ulttyq dástúr men tanymnan tamyr alǵan tól bilim keńistigin qalyptastyra bilýimiz tıis. О́ıtkeni bul – múlde jańa baǵdarlamalar men oqýlyqtardan, standarttardan turady. Dese de, ony ózimiz túzetin bolǵandyqtan barlyq dúnıeniń sapaly bolýyna basa mán bergenimiz abzal. Bul bolashaǵymyzdyń da sapaly bolýynyń kepili bolmaq. Ásirese qazir úsh tildi oqytýǵa qatysty kadrlardy qaıta oqytý jumysy qyzý júrgizilip jatqan kezeńde pedagogıkalyq ortalyqtar men jaratylystaný ǵylymdarynyń oqytý sapasyn tómendetip almaı, qaıta kúsheıtýge nazar aýdarýymyz kerek. Oqýshy júktemesin azaıtý týrasyndaǵy talap ta oryndy. Qazaqta «az, az bolsa da saz» degen uǵym bar. Bilim – sheksiz muhıt. Ony orta bilim berý júıesinde taýysý, barlyǵyn ıgerý múmkin emes. Sondyqtan eń basty basymdyq balanyń beıimin baǵamdaý, sol baǵytta tereńdete oqytýǵa ıkemdeý bolsa kerek.
Saırash ÁBIShQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, bilim berý isiniń úzdigi